Neşet Ertaş türkülerine tek tek değil bütün olarak bakmak

Bir türkünün sözlerini okumak ile aynı ozanın bütün kayıtlarını tek ekranda görmek, birbirinden farklı iki bilgi verir. Söz sayfası tek bir eserin ne anlattığını kapatır. Liste ise eserlerin birbirine göre nerede durduğunu gösterir: hangi adlar birbirine benziyor, hangi türkünün ikinci bir kaydı var, hangisinin notası tutulmuş. Türkü Dostları arşivinde sanatçı sayfaları tam olarak bu ikinci işi yapar.

Sanatçı sayfası bir yazı değil, bir kayıt listesidir. Her satırda aynı alanlar aynı sırayla tekrarlanır: türkü adı, eser sahibi ve kaynak, yöre. Satırın sonunda N ve H harfleriyle işaretlenmiş iki alan daha vardır; bunlar o türküye ait nota ve hikaye kaydının bulunup bulunmadığını gösterir. Alanların sabit olması listeyi okunabilir kılan şeydir, çünkü sütunlar değişmediğinde satırlar arasındaki fark kendiliğinden göze çarpar.

Liste görünümü hangi soruyu cevaplar

Tek türkü sayfası şu soruyu bitirir: bu türkünün sözü nedir, kaynağı kim, yöresi neresi. Liste görünümünün cevapladığı soru başkadır: bu ozanın eser kümesi neye benziyor. Aradaki fark, bir kitabın herhangi bir sayfasını okumakla içindekiler bölümüne bakmak arasındaki farka yakındır. İçindekiler tek bir cümleyi bile aktarmaz, buna karşılık bütünün nasıl kurulduğunu tek bakışta verir.

Repertuvar çalışan bir müzisyen için sıra çoğu zaman böyle işler. Neyi çalışacağına karar vermek, neyi çalışacağını okumaktan önce gelen adımdır ve bu karar tek tek söz sayfalarında verilemez. Dinleyici tarafında da benzeri geçerlidir: aklınızda üç beş türkü varsa, listeyi görmeden o üç beş türkünün kümenin neresinde durduğunu bilemezsiniz.

Alfabetik sıra bir yorum içermez

Sanatçı sayfasındaki kayıtlar türkü adına göre alfabetik dizilir. Sıralama popülerliğe, kayıt tarihine veya dinlenme miktarına göre yapılmaz. Pratik sonucu şudur: çok bilinen bir türkü ile nadiren seslendirilen bir türkü listede aynı ağırlıkta durur, aralarında görsel bir hiyerarşi kurulmaz.

Bu özellik, listeyi bir çalma listesinden ayıran şeydir. Çalma listesi zaten öne çıkmış olanı yeniden öne çıkarır. Alfabetik dizilmiş bir repertuvar listesi ise tersini yapar, hiç duymadığınız adları duyduklarınızın arasına yerleştirir. Repertuvarını genişletmek isteyen biri için değerli olan kısım tam olarak burasıdır.

Alfabetik sıranın ikinci bir yan etkisi vardır. Türkülerin çoğu adını ilk dizesinden alır. Böyle olunca türkü adına göre dizilmiş bir liste, aynı zamanda bir ilk dize dizini gibi çalışır. Aklınızda yalnızca açılış sözü kaldıysa listeyi o harften itibaren taramak, arama kutusuna yarım hatırlanan bir cümle yazmaktan daha hızlı sonuç verebilir.

Aynı türkünün birden çok kaydı listede yan yana durur

Listedeki bazı türkü adlarının sonunda rakam bulunur. Aynı adın 1 ve 2 ile işaretlenmiş kayıtları, alfabetik sıra gereği birbirinin hemen altına düşer. Doğrudan tek bir türkü sayfasına girdiğinizde bu bilgi görünmez; o sayfa yalnızca kendi metnini taşır. Varyantın varlığı ancak bütün listeye bakıldığında fark edilir ve iki kaydı karşılaştırma imkanı da orada doğar.

Parantezli adlar için de aynısı geçerlidir. Bazı kayıtlarda türkünün ikinci adı parantez içinde yazılır, yani aynı eser iki ayrı adla anılıyor demektir. Liste her iki adı da tek satırda taşıdığı için, hangisini hatırlıyorsanız onunla bulursunuz. Sözü doğru hatırlayıp adı yanlış hatırlamak, türkü arayan birinin en sık yaşadığı durumlardan biridir.

Sabit kalan sütun da bilgi taşır

Bir listede değişen sütunlar kadar hiç değişmeyen sütunlar da bilgi verir. Türkü Dostları arşivindeki Neşet Ertaş listesinde eser sahibi ve kaynak alanı ile yöre alanı satır boyunca aynı kalır. Bu sabitlik, kümenin bir yöre karşılaştırması için uygun olmadığını, buna karşılık tek bir gelenek içinde derinleşmek için uygun olduğunu söyler.

Sütunun sabit olduğunu gördükten sonra listeye sorulacak doğru soru da değişir. Bu ozan hangi yörelerde dolaşmış sorusunun cevabı burada yoktur, onun için yöre listeleri kullanılır. Buradan çıkarılabilecek asıl bilgi, aynı yöre etiketi altında toplanan adların birbirinden ne kadar uzaklaşabildiğidir. Sevda üzerine kurulmuş bir ad ile bir ağıdın aynı listede yan yana durması, tek tek dinlerken kolay kolay fark edilmeyen bir genişliktir.

Listeyi bir çalışma sırasına dönüştürmek

Repertuvar listesi tek başına bir okuma metni değildir, ondan bir iş planı çıkarmak gerekir. Aşağıdaki sıra, listeyi bir defada tüketmeye çalışmadan işlemeye yarar.

1. Listeyi baştan sona tarayın ve tanıdığınız adları işaretleyin. Geriye kalanlar sizin için yeni repertuvar demektir.
2. Satırdaki nota işaretine bakarak nota kaydı bulunan türküleri ayırın. Bunlar çalışmaya doğrudan başlanabilecek eserlerdir.
3. Sonu rakamla biten adları bir arada değerlendirin, çünkü aynı türkünün farklı kayıtları arasında bir seçim yapmanız gerekecek.
4. Hikaye kaydı bulunan satırları not edin. Eserin bağlamını okumak, yorum kararlarını değiştirebilir.
5. Seçtiğiniz türkünün sayfasında sözün yanı sıra dipnot alanına bakın. Sözcük açıklamaları ve kayda ilişkin notlar orada tutulur.

Hangi görünüm hangi iş için

Arşivde aynı kayda birden fazla kapıdan girilir ve her kapı farklı bir soruya cevap verir. Arama kutusu türkü adı, eser sahibi ve kaynak, yöre, sözler ve dipnot alanları üzerinde çalışır; yani elinizde bir kelime varsa arama işe yarar. Elinizde kelime değil de bir merak varsa liste daha iyi hizmet eder.

Liste halinde okumanın pratik tarafı, işin bir oturuşta bitmek zorunda olmamasıdır. 16 Nisan 2002 tarihinden beri yayında olan arşivde her kaydın kendi adresi bulunduğu için, bir sonraki oturuşta kaldığınız harften devam etmek yeterlidir. Repertuvar taraması aylara yayılabilen bir iştir ve listenin sabit yapısı bunu kaldırır.

Listeyle çalışırken sık çıkan sorular

Bir ozanın bütün kayıtlarını gösteren sayfaya nasıl geçilir

Türkü sözü sayfasında eser sahibi ve kaynak adı bağlantılıdır. Adın üzerine tıklamak, o kişiye bağlanan kayıtların tamamını listeler. Aynı sayfadaki yöre adı da bağlantılıdır ve tıklandığında o yörenin listesini açar. Yani tek bir türküden yola çıkarak hem repertuvarın tamamına hem de yöre kümesine geçilebilir.

Eser sahibi ve kaynak sütunu ne anlatır

Bu sütun tek bir alandır; eseri yazan kişi ile kaynak kişi ayrı sütunlara bölünmez. Ayrımın açıklaması, kayıtta varsa, o türküye ait sayfadaki dipnot alanında yer alır. Listeden bu ayrımı okumaya çalışmak yerine, ilgilendiğiniz satırın sayfasını açıp dipnota bakmak daha doğru sonuç verir.

Arama, listeyi taramanın yerini tutar mı

İkisi farklı işlerdir. Arama kesin bir kelimeniz varken hızlıdır ve doğrudan hedefe gider. Tarama ise ne aradığını tam bilmeyen için çalışır, çünkü liste yalnızca cevabı değil seçenekleri de gösterir. Bir ozanın repertuvarını öğrenmek isteyen biri için tarama, aramanın öncesinde gelen adımdır.